تبیین انتساب سند زیارت عاشورا به امام صادق(ع) / دکتر حسینی کارنامی

انتساب سندی زیارت عاشورا به امام جعفر صادق(ع)

حجت الاسلام دکتر سیدحسین حسینی کارنامی

استادیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم پزشکی مازندران و همیار پژوهشی موسسه پیامبر اعظم(ص) ساری

برای زیارت عاشورا در دو کتاب کهن قدمای شیعه، یعنی کامل الزیارات ابن قولویه و مصباح المتهجد طوسی سه سند ذکر شده است که در زیر یکی از این موارد، مورد ارزیابی قرار می گیرد:

زیارت عاشورا؛ طریق شیخ طوسی از امام صادق (ع)درکتاب مصباح المتهجد:

مهمترین سند زیارت عاشورا، سندی است که شیخ طوسی در کتاب مصباح المتهجد و سلاح المتعبد به طریق خود از امام صادق (ع)نقل کرده است: «مُحَمَّدُ بْنُ الحَسَن الطُوسی عَنْ مُحَمَّدُبْنُ خَالِدٍ الطَّیَالِسِیُّ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَهَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مِهْرَانَ الْجَمَّالِ عَنْ اَبی عَبدِاللهِ عَنْ آبائِه عَنْ النَّبی عَنْ جَبرَئیل عَنْ الله تَعالی … » )طوسی،۱۴۱۱ :ج ۲، ص ۷۷۷ ؛ نیز ثقفی طهرانی، ۱۳۷۰ : ج ۱، ص ۴۷ (.شیخ طوسی در کتاب مصباح المتهجد در مقدمه زیارت عاشورا در باره این دعا این گونه آورده است: رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ الطَّیَالِسِیُّ عَنْ سَیْفِ بْنِ صْحَابِنَا

َعَمِیرَهَ قَا ل خَرَجْتُ مَعَ صَفْوَانَ بْنِ مِهْرَانَ الْجَمَّالِ وَ عِنْدَنَا جَمَاعَهٌ مِنْ أبُو عَبْدِ اللَّهِ (ع)فَسِرْنَا مِنَ الْحِیرَهِ إِلَى الْمَدِینَهِ فَلَمَّا

َإِلَى الْغَرِیِّ بَعْدَ مَا خَرَجَ أبِی عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَیْنِ (ع)ئفَرَغْنَا مِنَ الزِّیَارَهِ صَرَفَ صَفْوَانُ وَجْهَهُ إِلَى نَاحِیَهِ أمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (ع)سِأفَقَالَ لَنَا تَزُورُونَ الْحُسَیْنَ (ع)مِنْ هَذَا الْمَکَانِ مِنْ عِنْدِ رَأنَا مَعَهُ قَالَ فَدَعَا صَفْوَانُ بِالزِّیَارَهَِبُو عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقُ (ع)وَ أَإِلَیْهِ أَوْمَأَ

مِنْ هَاهُنَا أبِی جَعْفَرٍ (ع)فِی یَوْمِ عَاشُورَاءََالَّتِی رَوَاهَا عَلْقَمَهُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَضْرَمِیُّ عَنْ أ..؛ محمد بن خالد طّیالسی از سیف بن عمیره نقل م یکند که به همراه صفوان بن مهران جمال و گروهی از یاران به نجف رفتیم. پس از آن که از زیارت فارغ شدیم، صفوان رو به سوی کربلا کرد و خطاب به ما گفت: از این مکان، یعنی کنار سر مبارک امیر المومنین (ع)، حسین (ع)را زیارت کنید. او در حالی که با دست اشاره می‌کرد گفت: آن‌جا همان جایی است که امام صادق (ع)، امام حسین (ع)را زیارت نمود و من همراه آن حضرت بودم. سیف بن عمیره گوید: آنگاه صفوان شروع کرد به خواندن همان زیارتی که علقمه بن محمد حضرمی آن را از امام محمد باقر (ع) برای روز عاشورا روایت کرده بود … (طوسی، همان(.در این سند عاوه بر شخصیت شیخ طوسی سه راوی تا شخص معصوم (ع)به نا مهای محمد بن خالدطّیالسی، سیف بن عمیره وصفوان بن مهران اسدی کوفی آمده است. البته بین شیخ طوسی وطیالسی مشیخه طوسی است که طبق روش حدیثی به جهت اختصارحذف شده است در مورد آن مطالبی بیان خواهد شد.

۱-۱محمد بن حسن طوسی: شیخ الطائفه محمد حسن طوسی (متوفای ۴۶۰ ه.ق) رجالی بزرگ عالم اسلام و صاحب دو کتاب از هشت اثر کهن و معتبر رجالی شیعه است. میان کتاب‌هاى فراوانى که در علم رجال تألیف شده هشت کتاب به عنوان اصول ثمانیه رجال (رجال کشی، فهرست نجاشی، فهرست شیخ طوسی، رجال شیخ طوسی، رجال برقی، رجال ابن داود، رجال ابن غضائری، رجال علامه حلی) معروف شده اند که بیشترین اعتبار و اعتماد را بین کتب علم رجال کسب نموده اند. البته از میان این هشت اثر چهار کتاب رجال کشی، فهرست نجاشی، فهرست شیخ طوسی و رجال شیخ طوسی از اهمیت بیشتری برخوردار است که اصل در این فن به شمار می آیند. بنابراین، دو اثر مهم از این مجموعه را شیخ طوسی تألیف کرده که حتی به جهت جامعیت،نظم، شیوایی قلم، نیکویی سلیقه و نبوغ علمی خود، کتب پیشین را مهجور ساخته است. از این رو می توان شیخ طوسی را مهم ترین رجالی شیعه نام نهاد. در هر حال، وثاقت شیخ طوسی امر مسلم است.

. محمد بن خالد طیّالسی: در تمام کتا بهای رجالی هیچ گونه نقدی و تضعیفی درباره محمدبن خالدالطیالسی وجود ندارد (نجاشی، همان: ص ۳۴۰ ؛ طوسی، ۱۳۸۱ :ص ۳۴۳ ؛ طوسی، ب یتا: ص ۳۴۳ ؛ خویی، همان: ج ۱۶ ، ص ۶۹ (.به علاوه بزرگ‌ترین، دقیق‌ترین و موثق‌ترین راویان همانند علی بن حسن بن فضال که خیلی کم از ضعیف نقل می‌کند و در نقل روایت خطا نمی‌کند( به طیالسی اعتماد نموده و از او روایت کرده اند. نیز بزرگان و اجلاء روات شیعه مانند محمدبن علی بن محبوب، سعدبن عبدالله اشعری قمی، علی بن سلیمان بن حسن بن جهم رازی، معاویه

بن حُکَیم، محمدبن حسن صفار، ابوالعباس محمد جعفر زراری، علی بن ابراهیم قمی، عبدالله بن جعفر حمیری، عبدالله بن محمد خالدالطیالسی از محمد بن خالد روایت م یکنند. بنابراین در خصوص مورد اعتماد بودن طیالسی هیچ شکی نیست. دیگر آن که، تعبیر شیخ درمصباح، «َروی محمدُ بنُ خالد » است که عبارت «َروی » نشان می‌دهد که نزد شیخ، صحت سند قطعی بوده است، اگر شیخ تامل و تردید در درستی نقل داشت بایستی می گفت: «ُروِی عن محمدبن خالد .»این سه جهت که دست به دست یکدیگر بدهند، به طور قطع می توان گفت که سند شیخ به کتاب محمدبن خالد الطیالسی صحیح است.

نکته قابل تامل در این سند آن است که شیخ سند خود را ابتدا از محمد بن خالد طیالسی شروع می‌کند با این که این دو شخصیت هم عصر نیستند؛ در پاسخ گفته شد که درست است شیخ در این سند افراد متصل به محمد بن خالد طیالسی را نیاورد، اما از ظاهر حدیث استفاده می شود که به قرینه روی محمد بن خالد… که به صورت فعل معلوم آورد نه مجهول روی شیخ به طور مستقیم از کتاب محمد بن خالد اخذ کرد. شیخ طوسی در کتاب الفهرست خود به صورت مستقل افراد

طریق خود به کتاب محمد بن خالد الطیالسی را این گونه آورده است:عن حسین بن عبید الله غضائری عن احمد بن محمد بن یحیی عطارعن ابیه، عن محمد بن علی بن محبوب، عن محمد بن خالد طیالسی .»همه اشخاص این طریق از بزرگان و معتمدان شیعه هستند. بنابراین، سند شیخ طوسی به به محمد بن خالد طیالسی قابل تصحیح است. دیگر آن که، بر فرض اشکال در مبانی طریق شیخ به طیالسی، راه دیگری برای تصحیح این سند وجود دارد و آن عبارت است از این که شیخ طوسی از سه طریق که یک طریق آن در صورت جمیع مبانی، صحیح است از محمدبن علی بن محبوب روایت نقل م یکند و محمدبن علی بن محبوب تمام روایات محمدبن خالد طیالسی را نقل کرد و تمام این احادیث منقول از طیالسی از طریق محمدبن علی بن محبوب به شیخ رسیده است. بنابراین وقتی شیخ به محمدبن علی بن محبوب سند صحیح دارد، به محمد بن خالد طیالسی نیز سند دارد. با این وجود، این نکته را نیز باید توجه داشت که آیت الله خویی در طریق شیخ طوسی به

محمد بن خالد از شخصی به نام احمد بن محمد بن یحیی وجود دارد که توثیق نشده است: «طریق الشیخ إلیه، فیه أحمد بن محمد بن یحیى و هو لم یوثق »(خویی، همان: ج ۱۶ ، ص ۷۰)

(. ۱-۳سیف بن عمیره: سیف بن عمیره نخعی کوفی، شخصیتی ثقه و مورد اعتماد است. چنانچه آیت الله خویی از قول نجاشی م ینویسد:قال النجاشی: سیف بن عمیره النخعی، عربی، کوفی، ثقه » )نجاشی،همان: ص ۱۸۹ ؛ طوسی، بی تا: ص ۲۲ ۴ ؛ خویی، همان: ج ۸، ص ۳۶۵ (.

۱-۴ صفوان بن مهران اسدی کوفی: صفوان بن مهران اسدی کوفی از اصحاب امام صادق (ع)و ثقه و جلیل القدر بوده و مکرر به همراه آن حضرت از مدینه به کوفه و نجف به زیارت قبر امیرالمومنین (ع)مشرف شد و بر محل قبر آن حضرت (ع)مطلع بود. وی به صراحت از سوی شیخ طوسی و نجاشی توثیق شده است )نجاشی، همان: ص ۱۹۸ ؛ طوسی،همان: (ص ۲۴۳ ؛ کشی، ۱۳۴۸ : ص ۴۴۱ ؛ خویی، همان: ج ۹، ص ۱۲۱ (.آیت الله شبیری زنجانی این سند را صحیح می‌داند. او می گوید:گذشته از تاییدات غیبی معتبر که موید زیارت عاشورایند، ظاهر این عبارت می رساند که حضرت صادق (ع)با همین زیارتی که علقمه از امام باقر (ع)نقل کرده، اشاره نموده و زیارت کرده است. نیز سندی که در کتاب مصباح‌المجتهد برای آن ذکر شده است، سندی صحیح است .»(استفتاء منقول از آیت الله شبیری زنجانی(بنا بر این، با توجه به آنچه گفته شد، اولین سند از اسناد سه گانه زیارت عاشورا از نظر اعتبار به طور قطع صحیح و بدون خدشه است.

 

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *