در گفتگو با حجت الاسلام دکتر محمود ابوترابی مطرح شد؛ تاثیر اجتماعی روزه از منظر قران و عترت

گفتگو با حجت الاسلام دکتر محمود ابوترابی؛ عضو هیات علمی دانشگاه و هیات موسس موسسه پیامبر اعظم(ص) ساری

*در ابتدای این گفتگو، اساسی ترین اهدف تشریع حکم روزه را بفرمایید؟
یکی از اساسی‌ترین اهداف تشریع حکم روزه، پرورش روحیه تقواپیشگی مردم جامعه است. تقوا با عنایت به معنای لغویِ ریشه آن، سپر به دست گرفتن و در مواجهه با دشمنان، هوشیارانه به مبارزه و دفاع برخاستن است. البته در تقوای الاهی، انسان متّقی راه مبارزه و دفاع و ابزار آن را از رهنمودهای «ربّ علیم، قدیر و قوی» اتّخاد می‌کند: یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَى الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ‏ (بقره/۱۸۳)
از منظر قرآن اهل تقوا آنانند که با بصیرت الاهی همیشه در حال آماده باش وبیداری قرار دارند؛ آنان دشمن تسویل‌گر درون و تزیین‌گر قسم خورده بیرون: نفس امّاره و شیطان را، خوب شناخته‌اند که لحظه‌ای خواب نداشته و از فریب و حمله در این «جهاد اکبر» آرام و تعطیلی ندارند. لذا در سایه تقوا، حالت خود کنترلی و مراقبه درونی تقویت شده، بر قوای ادراکی و تحریکی، بینشی و گرایشی نظارت پیوسته‌ای جاری می‌شود؛ بدین سبب از زبان و چشم و گوش و … آنان اعمال سعادت بخش و «بهشت ساز» صادر شده و از هر آن چه موجب خسارت و شقاوت و «جهنم آفرین» باشد؛ گریزانند. (ر. ک.: بقره/۱۷۷؛ توبه/۳۶)
از امام علی(ع) روایت شده است: صَوْمُ‏ الْقَلْبِ‏ خَیْرٌ مِنْ صِیَامِ اللِّسَانِ وَ صَوْمُ اللِّسَانِ خَیْرٌ مِنْ صِیَامِ الْبَطْنِ
روزه قلب از روزه زبان بهتر و روزه زبان از روزه شکم بهتر.
این حدیث مبارک دلالت دارد: روزه سه‌گانه‌ای وجود دارد. این سه، در طول هم قرار گرفته‌اند. و دارای مراتب متفاوت هستند؛ اما برترینِ آن، روزه قلب است که نقش فرمانده بر اعضاء بدن را ایفا می‌کند. و تقوا مقرّش در دل است و نظارت و حمایتش بر باطن و ظاهر. آری؛ اگر قلب «سلیم» گردد مردمان آن جامعه در امنیت همه جانبه روزگار سپری خواهند کرد

*روزه چه تاثیری بر معنویت و روحیه طهارت گرا دارد؟
در فرهنگ قرآنی یاد قیامت یکی از مبانی اعتقادی بسیار تأثیرگذار در ابعاد مختلف از جمله در تعاملات اجتماعی و اقتصادی و اخلاقی است.
از حضرت رضا(ع) روایت شده: إِنَّمَا أُمِرُوا بِالصَّوْمِ‏ لِکَیْ یَعْرِفُوا أَلَمَ الْجُوعِ وَ الْعَطَشِ فَیَسْتَدِلُّوا عَلَى فَقْرِ الْآخِرَه
مردم به روزه گرفتن مأمور شده‏اند تا درد گرسنگی و تشنگی را بفهمند و با آن بر فقر و تنگدستی آخرت راه بجویند.
روزه از این گروه‌ها به تمام و کمال نیست: متمرّدان از امام و رهبران (الهی) و غلامان فراری از خدمت موالیان خود؛ زنان غیر متواضع نسبت به شوهران‌شان مگر این که توبه کنند و فرزندان نفرین وعاقّ شده از طرف پدر و مادر مگر به نیکی کردن به آنان برگردند.
روزه ولو در حدّ گرسنگی و تشنگی جسمانی، نه تنها اصل یاد قیامت را بلکه برخی ویژگی‌های آن را در دل و جان زنده کرده و بر رفتار این جهانی افراد جامعه تأثیر می‌نهد. این رمز تحول آفرینی روزه از مَعبَر یاد قیامت است؛ قیامتی که قران می‌فرماید: فراموشی آن موجب ضلالت از مسیر حق و زمینۀ هواپرستی و انحراف در مقام قضاوت و عدول از عدالت خواهد بودو سبب کم فروشی و ناهنجاری‌ها در فعالیت‌های مالی و در جریان عدالت اقتصادی جامعه
از حضرت زهرای اطهر(س) در مقام شگفتی در عدم رعایت روزه‌دار نسبت به آن چه که از او انتظار می‌رود، روایت گردید: مَا یَصْنَعُ‏ الصَّائِمُ‏ بِصِیَامِهِ إِذَا لَمْ یَصُنْ لِسَانَهُ وَ سَمْعَهُ وَ بَصَرَهُ وَ جَوَارِحَهُ
انسان روزه‌دار با روزه‌اش می‌خواهد چه کند اگر زبان و گوش و چشم و اعضای خود را (از زشتی‌ها) صیانت و محافظت نکند!

*یکی از مسایلی که بسیار بر روزه داران تأکید می شود، کمک و همدردی به فقیران در ایام ماه رمضان است و یکی از اصلی ترین اثرات این ماه فهم فقیران و نیازمندان عنوان شده است، چرا نسبت به این مساله تا این حد تأکید شده و هدف اصلی از چنین تاکیدی چیست؟ بناست مسلمانان به چه درکی از فقیران برساند؟
پیشوایان گرامی دین، در روایات و ادعیه اسلامی ماه رمضان را ماه مواسات نامیده اند. از نتایج بارز روزه برانگیختن حس همدردی نسبت به مستمندان و همنوعان تنگدست است، آنان که زندگی آسوده ای دارند و رنج فقیر و طعم گرسنگی را نچشیده اند، ممکن است از حال مستمندان غافل بمانند و روزه وسیله ای است که آنان را از غفلت می رهاند و رنج مستمندان را با یاد آنان می آورد تا به دستگیری فقیران همت گمارند و به درد دل آنان برسند.
از سویی به احسان و اطعام و انفاق به مستمندان در ماه مبارک رمضان بسیار سفارش شده است و از سویی دیگر گرسنگی و تشنگی روزه موجب درک رنج مستمند می گردد و بدین ترتیب ثروتمند به فقیر نزدیک می شود و احساس ها رقت میابد و احسان و انفاق فزونی می گیرد و جامعه کمک به همنوع را می آموزد. مواسات یعنی سهیم ساختن برادران در رزق و روزی و رمضان به همین جهت ماه مواسات نامیده اند تا مسلمانان به احسان نسبت به هم بپردازند و با تمرین بر این صفت ارزنده انسانی جامعه را از حقد و کینه برهانند و برادروار در کنار هم از نعمت های الهی بهره بگیرند و شایسته است که روزه داران به همه این نکات انسانی روزه توجه کنند و بکوشند واقعاً فریضه روزه را آنچنان که باید بجا آورند و ماه مبارک رمضان را آنچنان که سزاوار این ماه است بسر آورند، تا همگان از برنامه های سازنده اسلامی بهره ور شوند.

*آیا روزه داری تاثیری بر کم شدن فاصله طبقاتی بین مردم دارد؟
روزه در سازوکار طبیعی خود زمینه چشیدن گرسنگی را برای مکلَّفان فراهم می‌نماید. انسان مسلمان در صورت مواجه شدن با موانع در روزه گرفتن به قضا و در مواردی به «کفاره» دادن موظف می‌شود که به فقیران و مسکینان تعلق می‌گیرد.در روز «عید فطر» در مقام شکرگزاری باز هم با وجوب پرداخت زکات فطره تلاش بر مساعدت هرچه بیشتر برای توجه به مستمندان رقم می‌خورد. و نیز در تخلف نسبت به پرهیز از مبطلات روزه در موارد نه چندان کم، به پرداخت کفاره مالی موظف می‌شود. اما این همه برای آن است تا روحیه امداد و توجه به قشر نیازمند در قشر اغنیاء نهادینه شود تا نگاه نوع‌دوستی جهت رفع فقر در دارایان و ثروتمندان پرورش و قدم‌های عملی برای زدودن چهره فقر از جامعه هر چه بیشتر فراهم آید.
لذا در دعاها به تعابیر مختلف، از آن بی‌نیاز مطلق بی‌نیازی فقرا تقاضا می‌شود: اللَّهُمَّ أَغْنِ‏ کُلَّ‏ فَقِیرٍ؛آری، تنگدستی موجب می‌شود مستمند نتواند شکم را سیر و حتی لباس لازم را تهیه و به سبب عزت‌مداری طبع انسان، اگر مبتلا به قرض شد، نتواند بموقع آن را پرداخت نماید:
اللَّهُمَّ أَشْبِعْ کُلَّ جَائِعٍ اللَّهُمَّ اکْسُ کُلَّ عُرْیَانٍ اللَّهُمَّ اقْضِ‏ دَیْنَ کُلِّ مَدِین‏
خدایا هر گرسنه‌ای را سیر نما؛ خدایا هر برهنه‌ای را بپوشان؛ خدایا بدهی هر بدهکاری را ادا نما.
در نظام اجتماعی انسانی، سنت جاری الاهی آن است که این مشکلاتِ فردی و اجتماعی با اسباب و وسائط طبیعی رفع گردد. بدیهی است بخشی از آن، وابسته به تلاش خیرخواهانه صاحبان مُکنت و ثروت است که می‌توانند با کارهایی مانند ایجاد اشتغال و معاونت در رونق کسب و کار، غبار فقر و آثار ناهنجار و شکننده آن را از چهره جامعه بزدایند.

*روایتی در این خصوص اگر وجود دارد، بفرمایید.
از حضرت امام جعفر صادق(ع) از علت وجوب روزه گرفتن پرسش شد. حضرت فرمودند: خدای عزّ و جلّ روزه را واجب گردانید تا به آن غنى و فقیر مساوى شوند. بی‌نیاز به اختیارِ خود، گرسنگى نمى‏کشد تا بر فقیران رحم کند؛ زیرا که غنىّ هرگاه خواهان هر چیزی شود، قدرت تهیه آن را دارد. لذا حق تعالى روزه را مقرر ساخت تا غنى و فقیر را مساوى کرده و به غنى درد گرسنگى را بچشاند و بدین وسیله، بر ضعیفان دل سوزانده و بر گرسنگان رحمت آورد. روشن است رفع فقر یعنی پیشگیری و درمان بسیاری از ناهنجاری و چالش‌های خانواده‌گی و عرصه‌های اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی جامعه انسانی.

* این روزها عده ای که بیشتر نسل جوان هستند، نکاتی را بیان می کنند که در جای خود حائز اهمیت است، آنها با تأکید بر اینکه روزه داری فقط گرسنگی و تشنگی نیست و می توان به جای روزه داری این چنین، اعمال دیگری را ثبت کرد که بهتر از سی روز روزه داری است. به این قشر چه توصیه ای دارید؟
روزه عمل ساده ای نیست و تنها گرسنگی و تشنگی مایه بوجود آمدن حقیقت روزه نمی باشد، بلکه روزه بزرگترین میدان تمرین برای پاکسازی جسم از امراض گوناگون و تزکیه روان از مفاسد اخلاقی و منور کردن دل به نور خداست.
با چنین روزه ای روزی فراوان می گردد، و اجتماع سالم گشته و آدمی در پیشگاه حق کسب آبرو می کند و در جهان بعد از بهشت بهره مند شده و از عذاب جهنم دور خواهد ماند.
من از میان بسیاری از فواید مهم روزه، به مسایل اجتماعی اشاره می کنم که برای نسل جوان مفید است؛ بسیاری از کدورت ها و ناهنجاری های اجتماعی، به ویژه در ارتباطات ناسالم با دیگران، ریشه در خودپرستی و خودشیفتگی دارد. با روزه داری، فرد روزه دار از پیله خودپرستی خارج شده و پروانه وار گرد دیگر دوستان نیز خواهد گشت. توجه به همسایگان، اصلاح کدورت ها، بازدید از اقوام و حضور در سفره افطاری دیگران و… زمینه های پدیدآیی ارتباطات سالم و سودمند را فراهم می سازد.
خداوند روزه را براى آزمایش اخلاص مردم واجب فرموده است، که روزه در اخلاص عمل بسیار موثر است، یعنى کسى که روزه مى گیرد و تمامى روز را با همه امکان خوردنی ها و آشامیدنى هایى که در اختیار دارد، در عین حال امساک مى نماید، جز اخلاص به پیشگاه حضرت حق مفهومى دیگر ندارد و در قسمتى از نهج البلاغه مى فرماید: «و صوم شهر رمضان فانه جنه من العقاب » و یکى از دلائل وجوب روزه این است که روزه ماه رمضان سپر است از عقاب الهى، یعنى روزه موجب غفران و آمرزش گناهان و معاصى انسان است، که به وسیله روزه نجات از آتش جهنم و عقوبت پروردگار به دست مى آید.

در پایان این گفتگو اگر نکته ای هست بفرمایید.
قرآن برترین کتاب هدایت‌گر و انسان‌ساز است. از منظر دین اسلام و قرآن انسان یا در دین یا در آفرینش با هم برابرند. از طرفی، در ادیان الاهی عموماً و در دین اسلام به خصوص، احکام و مقررات آن برای تعالی انسان و جوامع انسانی وضع شده‌اند. یکی از این فرامین تحول آفرین انسان در عرصه معنوی و مادی، روحی و جسمی، دنیوی و اخروی، روزه گرفتن است. در قرآن و روایات از پیشوایان عصمت و طهارت برای روزه تأثیرات فردی و اجتماعی، نقل شده است. در این نوشته مختصر، آثاری از روزه از جنبه پیشگیرانه و درمانی در ابعاد بهداشت جسمی و روحی، اقتصادی، اخلاقی اجتماعی تبیین گردید. هر چند آثار اجتماعی انسان‌ساز فراوان دیگری مانند تقویت رابطه با خدا، پیوند بین خویشان و همنوعان، پرورش روحیه ایثارگریو رونق مهرورزی و ابراز محبت به هم‌کیشان و همه آحاد جامعه قابل بررسی‌اند.

 

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *